भक्तपुर — ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाले समृद्ध भक्तपुर दरबार क्षेत्रको संरक्षणमा स्थानीय समुदायको सहभागिता उल्लेखनीय रूपमा बढ्दै गएको छ। विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत यस क्षेत्रको मौलिक स्वरूप जोगाउन स्थानीयवासी, पर्यटन व्यवसायी तथा सम्बन्धित निकायले संयुक्त रूपमा विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेका छन्।
दरबार क्षेत्रमा दैनिक सरसफाइ, पुराना संरचनाको नियमित मर्मत, पर्यटकलाई सम्पदाको महत्वबारे जानकारी दिने अभियान तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू सञ्चालन भइरहेका छन्। स्थानीय कलाकारहरूले परम्परागत काठ, धातु तथा माटोका कलाकृतिहरू निर्माण गरी नेपाली संस्कृतिलाई जीवन्त राखिरहेका छन्।
पर्यटकको संख्या बढ्दै जाँदा स्थानीय होटल, रेस्टुरेन्ट, हस्तकला पसल तथा अन्य व्यवसायमा पनि सकारात्मक प्रभाव परेको छ। स्थानीय सरकारले सम्पदा संरक्षणसँगै पर्यटन विकासलाई प्राथमिकतामा राख्दै पूर्वाधार सुधारका कार्यक्रम अघि बढाइरहेको जनाएको छ।
भक्तपुर — भक्तपुरको प्रसिद्ध परिकार जुजु धौ नेपाली तथा विदेशी पर्यटकको रोजाइमा पर्ने प्रमुख खाद्य परिकारमध्ये एक बनेको छ। शुद्ध दूधबाट परम्परागत विधिअनुसार तयार गरिने यस दहीको स्वाद र गुणस्तरका कारण यसको माग हरेक वर्ष बढ्दै गएको व्यवसायीहरू बताउँछन्।
चाडपर्व, विवाह तथा विभिन्न विशेष अवसरमा जुजु धौको प्रयोग विशेष रूपमा हुने गरेको छ। स्थानीय उत्पादनलाई आधुनिक प्याकेजिङमार्फत देशका विभिन्न शहरसम्म पुर्याउने प्रयास भइरहेका छन्। यसबाट स्थानीय दुग्ध किसान तथा व्यवसायीलाई आर्थिक लाभ पुगेको छ।
पर्यटकहरूले भक्तपुर भ्रमण गर्दा जुजु धौको स्वाद लिनु आफ्नो यात्राको विशेष अनुभव हुने गरेको बताएका छन्।
भक्तपुर — वातावरण संरक्षणलाई प्राथमिकतामा राख्दै भक्तपुरका विभिन्न वडामा वृक्षारोपण अभियान सञ्चालन गरिएको छ। स्थानीय सरकार, विद्यालय, युवा क्लब तथा सामाजिक संस्थाको सहकार्यमा हजारौं बिरुवा रोपिएको जनाइएको छ।
अभियान अन्तर्गत सडक किनार, सार्वजनिक पार्क, विद्यालय परिसर तथा खुला स्थानहरूमा फलफूल तथा छायाँ दिने बिरुवाहरू रोपिएका छन्। वातावरण संरक्षणका साथै स्वच्छ र हराभरा शहर निर्माण गर्ने उद्देश्यले अभियान सञ्चालन गरिएको हो।
स्थानीयवासीहरूले रोपिएका बिरुवाको संरक्षण गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन्। वातावरणविद्हरूले यस्ता अभियानले भविष्यमा जलवायु परिवर्तनका असर न्यूनीकरण गर्न सहयोग पुग्ने विश्वास व्यक्त गरेका छन्।
नेपाली राजनीतिको रङ्गमञ्चमा राजनीतिक दलहरू यस्ता सक्रिय पात्र हुन्, जसको जाल गाउँका चौतारीदेखि सिंहदरबारका कोठाकोठासम्म माकुराको जालो झैँ जेलिएको छ । बाहिरबाट हेर्दा दलहरूभित्र हुने नियमित बैठक, अधिवेशन र चर्का भाषणले लोकतन्त्रलाई जीवन्त बनाउन खोजेको जस्तो भान हुन्छ । तर, यो सक्रियताको बोक्रा उधिनेर हेर्ने हो भने भित्र एउटा भयावह नैतिक रिक्तता र वैचारिक मरुभूमि भेटिन्छ । दलहरू अरूलाई भ्रममा पार्न, षड्यन्त्रका तानाबाना बुन्न र प्रतिस्पर्धीलाई पछार्न जति असीमित ऊर्जा खर्चन्छन्, आफ्नै ऐना हेरेर ऐतिहासिक गल्ती स्वीकार गर्न त्यति नै काँतर देखिन्छन् । यही आत्मसमीक्षाको खडेरी र “हामी नै सर्वेसर्वा हौँ” भन्ने दम्भ नै आजको नेपाली राजनीतिको सबैभन्दा ठुलो विडम्बना बनेको छ ।
आजकल पार्टीभित्र हुने बहसहरू समाज रूपान्तरण वा राष्ट्रिय समृद्धिका मुद्दामा होइन, केवल सत्ताको अङ्कगणित र पदको भागबन्डामा केन्द्रित छन् । हिजो महान् विचार र क्रान्तिकारी सिद्धान्तको दुहाइ दिने दलहरू आज सत्ताकै लागि फुट्छन् र फेरि सत्ताकै लागि विचारै नमिल्ने शक्तिहरूसँग ‘अपवित्र संसर्ग’ गर्छन् । नेपाली भूमिमा देखिएको यो हदैसम्मको छेपारे हर्कतले राजनीतिको मर्यादालाई हिलाम्मे बनाएको छ । “हाम्रो दैनिकी, व्यवहार र जीवनशैलीले जनतामा कस्तो वितृष्णा जगाइरहेको छ ?” भन्ने आत्ममन्थन गर्न कुनै पनि दल तयार छैनन् । नेतृत्वमा एउटा यस्तो घातक ‘सत्ता–रोग’ लागेको छ, जहाँ आफूले सयौँ गल्ती गर्दा पनि ‘मै ठीक’ भन्ने महादम्भमा कुनै कमी आएको छैन । उनीहरूका लागि सार्वजनिक आलोचना वा नागरिकको पीडाको कुनै अर्थ रहँदैन । कसैले सुधारको स्वर उठाएमा त्यसलाई ‘पार्टी सिध्याउने खेल’ भन्दै घाँटी निमोठ्ने गरिन्छ । यही आत्ममुग्धताले गर्दा दलहरू क्रमिक रूपमा जनभावना र धरातलीय यथार्थबाट पूर्णतः विमुख हुँदै गएका छन् ।
नेपाली राजनीतिमा देखिएको अर्को चरम निराशाजनक पक्ष भ्रष्टाचारप्रतिको बढ्दो लाचारी र संवेदनहीनता हो । दलहरूले भ्रष्टाचारलाई एउटा सामान्य र अनिवार्य जीवनपद्धतिका रूपमा स्वीकारिसकेका छन् । ठुला आर्थिक अनियमिततामा आफ्ना नेताको नाम जोडिँदा पनि दलहरूले नैतिकताका आधारमा कारबाही गर्नुको साटो शक्ति र सङ्गठनको आडमा उनीहरूलाई संरक्षण दिने कसरत गर्छन् । “हामीलाई कसैले केही गर्न सक्दैन, कानुन हाम्रै खल्तीमा छ” भन्ने दम्भले नेताहरूमा लोकलाजको भय हराएको छ । भ्रष्टाचारलाई सामाजिक अपराधभन्दा पनि राजनीति सञ्चालन गर्ने र चुनाव जित्ने ‘इन्धन’ का रूपमा हेरिनुले दलहरूको नैतिक धरातल ध्वस्त पारेको छ । यस्तो अवस्थामा ‘असल दल’ बन्ने सम्भावनालाई भ्रष्टाचारको डढेलोले खरानी बनाइदिएको छ ।
राजनीतिक दलका यी निन्दनीय क्रियाकलापका बाबजुद फेरि तिनैलाई लोकतन्त्रका संवाहक मान्नुपर्ने बाध्यता छ । निर्वाचनमा प्राप्त हुने मत वा सडकमा देखिने कार्यकर्ताको भीडलाई दलहरूले आफ्नो ‘अजेय शक्तिको प्रमाण’ मान्ने भ्रम पालेका छन् । तर, वास्तविकता अर्कै छ । जनताले कुनै दललाई मतदान गर्नुको पछाडि सधैँ विश्वास मात्र हुँदैन, धेरैजसो अवस्थामा यो त ‘असल विकल्पको अभाव’ ले उब्जाएको विवशता हो । चुनावी मैदानमा सबै उस्तै खराब देखिएपछि बिचरा जनता ‘कम खराब’ लाई रोज्न बाध्य हुन्छन् । विडम्बना, आजको ‘कम खराब’ पात्र भोलि सत्तामा पुग्नासाथ झन् भयानक खराब हुन समय लाग्दैन । स्वार्थ, पैसा र बाध्यतावश प्राप्त हुने जनमतलाई दलहरूले आफ्नो भ्रष्टाचार र दम्भमाथिको वैधानिकता ठान्छन्, जसले गर्दा उनीहरूलाई कहिल्यै सुध्रिनुपर्ने आवश्यकता नै महसुस हुँदैन ।
अन्त्यमा, जबसम्म राजनीतिक दलहरूले आफ्नो आन्तरिक लोकतन्त्रलाई केवल सत्ता र पदको भागबन्डामा सीमित राख्छन्, तबसम्म उनीहरू जनप्रिय बन्न सक्दैनन् । अरूलाई झुक्याउने रणनीति र भ्रष्टाचारको ओत लागेर टिकेको सत्ताले क्षणिक लाभ त देला, तर त्यसले समाजमा नैतिक मूल्य र राष्ट्रिय स्वाभिमानको विनाश गर्छ । दलहरूले अब अरूको आँखाबाट आफूलाई हेर्न र आफ्ना कमजोरीहरू इमानदारीपूर्वक स्वीकार गर्न सिक्नैपर्छ । गल्ती स्वीकार गर्ने साहस र त्यसलाई व्यवहारमै सुधार्ने तत्परता नदेखाएसम्म दलहरू केवल सत्ता प्राप्त गर्ने मेसिन मात्र रहिरहनेछन् । जनताले विकल्प नभएर रोज्नु र इमानदार ठानेर रोज्नुमा आकाश–जमिनको फरक हुन्छ । दम्भ, फूट र भ्रष्टाचारको फोहोरी संस्कृति नत्यागेसम्म यी ’नसच्चिने’ दलहरूले मुलुकलाई निकास दिन सक्दैनन् । आफूलाई जनमतको आडमा कानु
भक्तपुर — पछिल्लो समय भक्तपुरका युवाहरू रोजगारीको खोजीमा विदेश जानुभन्दा आफ्नै जिल्लामा उद्यम सुरु गर्ने सोचतर्फ आकर्षित हुन थालेका छन्। हस्तकला, सूचना प्रविधि, क्याफे, कृषि व्यवसाय, पर्यटन सेवा तथा अनलाइन व्यापार जस्ता क्षेत्रमा नयाँ व्यवसाय सञ्चालन गर्ने युवाको संख्या बढ्दै गएको छ।
स्थानीय तहले सीप विकास तालिम, उद्यमशीलता अभिमुखीकरण तथा सहुलियत ऋण कार्यक्रम सञ्चालन गरेपछि युवामा व्यवसाय सुरु गर्ने आत्मविश्वास बढेको हो। सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल माध्यमको प्रयोग गरी स्थानीय उत्पादन देशभर तथा विदेशसम्म बिक्री गर्ने प्रयास पनि भइरहेको छ।
विशेषगरी माटोका भाँडा, हस्तनिर्मित सामग्री, परम्परागत कपडा तथा स्थानीय खाद्य परिकारको अनलाइन बजार विस्तार हुँदै गएको छ। यसले स्थानीय उत्पादनलाई नयाँ बजार उपलब्ध गराउनुका साथै युवालाई आत्मनिर्भर बन्न सहयोग पुर्याएको छ।
व्यवसायीहरूका अनुसार नवप्रवर्तन र प्रविधिको प्रयोग बढ्दै जाँदा भक्तपुरमा साना तथा मझौला उद्योगको विकास हुने सम्भावना बढेको छ। यसले स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै आर्थिक गतिविधिलाई समेत चलायमान बनाउने विश्वास गरिएको छ।